Trầm hương hình thành thế nào và các cấp trên thị trường
Nhiều người mua trầm lần đầu nghĩ trầm là một loại gỗ quý, giống như cẩm lai hay gụ. Thật ra không phải. Trầm là phần gỗ đã biến đổi của một số loài cây họ dó, sau khi cây bị thương và phản ứng lại vết thương đó trong nhiều năm.
Hiểu đúng một câu ấy thôi là đã tránh được phần lớn hiểu lầm về giá và về cách nhận biết.
Quá trình hình thành
Cây dó khoẻ mạnh cho gỗ nhẹ, xốp, màu sáng và gần như không mùi. Khi thân cây bị tổn thương — gãy cành, sâu đục, nấm xâm nhập — cây tiết nhựa để bao lấy vùng bị hại. Nhựa ấy tích tụ dần trong thớ gỗ qua nhiều năm, làm phần gỗ đó nặng hơn, sẫm màu hơn và có mùi thơm khi gặp nhiệt.
Ba điều rút ra từ đây:
- Trầm chỉ chiếm một phần rất nhỏ trong một cây, phần còn lại vẫn là gỗ thường.
- Thời gian tích nhựa càng lâu thì phần trầm càng đậm — đó là lý do trầm lâu năm đắt hơn nhiều.
- Vì trầm là nhựa ngấm trong gỗ, nên tẩm nhựa nhân tạo vào gỗ thường là cách làm giả có logic và rất khó phát hiện bằng mắt.
Trầm tự nhiên và trầm trồng
Ngày nay phần lớn trầm trên thị trường đến từ cây trồng, được tạo vết thương có chủ ý rồi chờ cây phản ứng. Đây không phải hàng giả — bản chất quá trình vẫn vậy, chỉ là con người khởi động nó thay vì chờ tự nhiên.
Khác biệt nằm ở thời gian tích tụ và ở mức độ đồng đều. Trầm rừng lâu năm thường cho mùi phức tạp hơn; trầm trồng thì đồng đều hơn và rẻ hơn nhiều. Cả hai đều có chỗ đứng, miễn là được bán đúng tên.
Thị trường phân cấp thế nào
Không có một bảng phân cấp chuẩn quốc tế mà ai cũng theo. Mỗi vùng, mỗi nhà buôn có cách gọi riêng, và đây là điều người mua cần biết trước tiên. Những tiêu chí thường được dùng:
- Hàm lượng nhựa — đo gián tiếp qua độ nặng và độ chìm trong nước.
- Mùi — độ đậm, độ bền mùi, và mùi có thay đổi khi gặp nhiệt hay không.
- Màu và vân — phần nhựa sẫm chiếm bao nhiêu so với phần gỗ sáng.
- Nguồn gốc vùng — một số vùng có tiếng, và cái tiếng đó được tính vào giá.
Vì tiêu chí phụ thuộc người bán, nên hai món cùng được gọi là "loại một" ở hai cửa hàng có thể khác nhau rõ rệt. Hỏi cụ thể từng tiêu chí thì hữu ích hơn là hỏi "loại mấy".
Kỳ nam — tên gọi cần nói cho rõ
Kỳ nam được coi là phần trầm có hàm lượng nhựa cao nhất, cực hiếm và giá rất cao. Chính vì hiếm và đắt, đây cũng là cái tên bị lạm dụng nhiều nhất trong lời rao. Với người mua phổ thông, cách an toàn là coi mọi lời chào "kỳ nam" ở mức giá bình dân như một dấu hỏi lớn.
Chìm nước có phải phép thử đáng tin không
Trầm hàm lượng nhựa cao thì nặng và có thể chìm. Nhưng phép thử này không đủ để kết luận, vì:
- Gỗ tẩm nhựa nhân tạo hoặc tẩm chì cũng chìm.
- Miếng nhỏ và miếng lớn cho kết quả khác nhau.
- Ngâm nước nhiều lần làm hỏng chính món hàng.
Coi đây là một tín hiệu trong nhiều tín hiệu, không phải bằng chứng.
Mùi nói được gì
Mùi là tiêu chí quan trọng nhất trong nghề, nhưng cũng là tiêu chí khó nhất với người mới vì nó cần kinh nghiệm so sánh. Vài điều dùng được ngay:
- Trầm thật thường không nồng ở nhiệt độ phòng; mùi nổi lên khi được làm ấm.
- Mùi quá gắt, quá ngọt và giống nước hoa là dấu hiệu của tẩm hương.
- Mùi thay đổi theo thời gian khi đốt là đặc điểm của trầm; hàng tẩm thường cho một mùi phẳng rồi tắt.
Cách học nhanh nhất là ngửi nhiều món ở nhiều mức giá trong cùng một buổi, tại một nơi cho phép thử.
Vì sao giá chênh nhau hàng chục lần
Gộp lại từ những điều trên: tỉ lệ nhựa, thời gian hình thành, kích thước miếng còn nguyên, và độ hiếm của vùng. Thêm một yếu tố nữa ít được nói: độ nguyên khối — một miếng lớn liền còn giá trị hơn nhiều mảnh nhỏ cộng lại, vì nó làm được nhiều thứ hơn.
Các dạng hàng trên thị trường
Cùng một nguyên liệu nhưng ra thị trường dưới nhiều dạng, mỗi dạng một cách tính giá:
- Miếng thô — giữ nguyên hình dạng tự nhiên, thường dành cho người chơi lâu năm và người dùng để đốt từng chút.
- Vòng và chuỗi hạt — tiện đeo, nhưng tiện cũng có giá: tiện đi nhiều phần gỗ sáng, và hạt càng tròn đều thì càng tốn nguyên liệu.
- Nhang và nụ — làm từ bột trầm trộn chất kết dính. Đây là dạng dễ trà trộn nhất vì bột thì không nhìn ra vân.
- Tinh dầu — chưng cất, cần lượng nguyên liệu rất lớn nên giá cao, và cũng là dạng hay bị pha nhất.
- Trầm cảnh, tượng, đồ mỹ nghệ — giá cộng thêm phần tay nghề chạm khắc.
Với người mới, hai dạng an toàn nhất để bắt đầu là miếng nhỏ và nhang của nơi bán uy tín — vì cả hai đều rẻ đủ để sai không đau, và đủ để luyện mũi.
Giữ trầm cho khỏi mất mùi
- Cất trong hộp kín, tránh không khí lưu thông liên tục — mùi bay theo thời gian, nhất là với hàng hàm lượng nhựa thấp.
- Tránh nắng trực tiếp và nơi nóng: nhiệt làm nhựa chảy ra bề mặt rồi bay đi.
- Không cất chung với long não, xà phòng thơm hay thứ nặng mùi khác — trầm hút mùi lạ rất nhanh.
- Vòng đeo tay thì tránh nước hoa và xà phòng; lau bằng khăn khô sau khi tháo.
Một mẩu trầm giữ đúng cách dùng được rất nhiều năm, đó cũng là lý do người ta nói mua trầm thì mua ít mà mua đúng.
Người mới nên bắt đầu từ đâu
- Bắt đầu bằng nhang trầm hoặc miếng nhỏ ở mức giá thấp, để quen mùi trước.
- Mua ở nơi cho thử mùi tại chỗ và ghi rõ loại hàng vào hoá đơn.
- Chưa quen thì đừng mua món đắt, dù câu chuyện có hay tới đâu.
- Giữ lại một mẩu của lần mua đầu để về sau còn có cái mà so.
Tóm lại
Trầm là phần gỗ đã ngấm nhựa sau nhiều năm, không phải một loại gỗ. Từ đó suy ra được cả chuyện hiếm, chuyện giá và chuyện vì sao hàng tẩm dễ trà trộn. Phân cấp thì mỗi nơi một kiểu, nên hỏi theo tiêu chí cụ thể thay vì hỏi "loại mấy", và người mới thì nên bắt đầu từ món rẻ để luyện mũi.