Ngoài tẩm dầu: trầm ghép, ép bột, nhuộm màu và làm nặng
Nói tới hàng không thật trong trầm, người ta hay nghĩ ngay tới tẩm dầu. Nhưng tẩm chỉ là một trong mấy kiểu xử lý, và mấy kiểu còn lại thì khó nhận ra hơn.
Bài này xếp chúng ra cho rõ: mỗi kiểu là gì, nhìn vào đâu, và kiểu nào thì chấp nhận được nếu được nói đúng tên.
Bốn kiểu xử lý hay gặp
Tẩm dầu hoặc tẩm hương liệu. Gỗ ít nhựa được ngâm tẩm cho thơm và cho nặng. Đây là kiểu phổ biến nhất và cũng là kiểu hay được nhắc nhất.
Ép và ghép. Mảnh nhỏ được ghép lại thành khối lớn, hoặc bột được ép thành hình. Kiểu này gặp nhiều ở trầm cảnh và đồ mỹ nghệ cỡ lớn.
Nhuộm hoặc hun màu. Làm cho gỗ sẫm lại cho giống phần nhiều nhựa. Màu sẫm là thứ người mua hay lấy làm căn cứ, nên đây là chỗ dễ đánh vào.
Làm nặng. Bơm hoặc trộn thêm chất cho khối gỗ nặng lên, vì nhiều nơi bán theo cân và vì người mua hay thử bằng cách cầm.
Bốn kiểu này thường đi cùng nhau chứ ít khi đứng riêng.
Nhìn vào chỗ nối và mặt cắt
Với hàng ghép, chỗ nối là chỗ lộ nhất.
Xoay khối dưới ánh sáng chếch và nhìn dọc theo bề mặt. Đường ghép thường thẳng bất thường, trong khi vân gỗ tự nhiên thì đi lượn và không đứt đột ngột.
Chỗ nối cũng hay có một lớp mỏng khác màu, hoặc một rãnh rất nhỏ mà ngón tay lướt qua thấy gợn.
Mặt cắt của khối tự nhiên thì phần nhựa và phần gỗ chuyển vào nhau dần dần. Hàng nhuộm thì màu hay đậm đều một lớp ngoài rồi nhạt hẳn vào trong — nhìn chỗ mới cắt hoặc chỗ bị mẻ là thấy.
Bột ép: nhìn kết cấu, không nhìn hình dáng
Đồ ép bột thường được tạo hình rất khéo, nên nhìn dáng thì không ra.
Chỗ nhìn được là bề mặt ở góc khuất — mặt đáy, lòng trong, chỗ giáp đế. Gỗ thật có thớ; bột ép thì bề mặt đều hạt, không có hướng thớ nào.
Thêm một dấu hiệu: nhiều món giống hệt nhau. Khối gỗ tự nhiên không có hai cái trùng khít, còn đồ ép đúc khuôn thì cả loạt như một.
Và nếu món có chi tiết mảnh mà không sứt mẻ gì sau khi qua tay nhiều người, đó cũng là chỗ đáng hỏi thêm.
Mùi: dấu hiệu, không phải bằng chứng
Mùi là thứ ai cũng dùng để thử, nên nói rõ giới hạn của nó.
Mùi tẩm thường gắt ngay từ giây đầu, đều một tông, và tắt nhanh. Mùi của hàng nhiều nhựa thì lên chậm hơn, có lớp, và còn vương lại lâu.
Nhưng phân biệt bằng mũi cần quen, và mũi mệt rất nhanh — ngửi tới món thứ ba là gần như không phân biệt được nữa.
Nên đừng dựa vào mùi để quyết một món đắt tiền trong lần đầu tới tiệm. Ngửi hai món rồi nghỉ, và nếu thấy mình không phân biệt được thì nói thật: "hôm nay mũi em không rõ, để em quay lại".
Kiểu nào chấp nhận được
Đây là phần nên nói thẳng, vì không phải kiểu nào cũng là lừa.
Ghép và ép là cách làm bình thường của nghề mỹ nghệ, nhất là với món cỡ lớn — khối tự nhiên đủ lớn thì hiếm và rất đắt. Bán đúng tên, đúng giá thì không có gì sai.
Gắn đế, gắn phụ kiện cũng vậy: có món cần đế để đứng được.
Nhuộm và tẩm để bán như hàng tự nhiên thì khác. Ở đây vấn đề không nằm ở kỹ thuật mà nằm ở chỗ mô tả sai.
Nên câu hỏi đúng khi mua không phải "cái này có xử lý gì không" — mà là "cái này được làm thế nào, và giá này là giá của cái gì".
Hỏi và ghi lại
Ba việc làm được ngay tại tiệm:
Hỏi thẳng và nghe cách trả lời. Người bán rành hàng sẽ mô tả được cách làm. Trả lời vòng vo hoặc chuyển ngay sang nói về công dụng là một dấu hiệu.
Xin ghi mô tả vào hoá đơn — ghi rõ tự nhiên hay ghép, có xử lý gì không. Ngại ghi cũng là một câu trả lời.
Chụp ảnh món hàng tại chỗ, chụp cả chỗ nối và mặt cắt. Sau này có chuyện thì có cái để đối chiếu.
Còn muốn chắc chắn với món giá trị lớn thì phải đưa tới nơi có thiết bị kiểm — mắt và mũi ở tiệm chỉ giúp loại bớt, không cho kết luận.
Phép thử nước: nó nói gì và không nói gì
Thả miếng gỗ vào nước xem chìm hay nổi là phép thử được truyền miệng nhiều nhất, nên nói cho rõ.
Cơ sở của nó có thật: gỗ tích nhiều nhựa thì nặng hơn, nên phần nhiều nhựa có xu hướng chìm. Nhưng làm nặng cũng cho kết quả chìm — mà làm nặng chính là một trong bốn kiểu xử lý ở trên.
Nên chìm không chứng minh được gì, còn nổi thì chỉ nói rằng khối đó ít nhựa, chưa nói tới chuyện thật giả.
Thêm một điểm thực tế: ngâm nước có thể làm hỏng món hàng, nhất là món đã gắn keo hoặc gắn đế. Đừng thả đồ của người ta vào nước, và cũng đừng thử với món mình vừa mua mà chưa hỏi.
Khi mua lại từ người dùng trước
Hàng qua tay rồi thì thêm một lớp khó: người bán lại thường cũng không biết chắc món đó đã qua xử lý gì.
Họ kể lại điều người bán đầu tiên nói với họ, và lời đó đã đi qua một lớp. Không ai gian dối, nhưng thông tin thì đã mòn.
Việc làm được: hỏi mua ở đâu, năm nào, còn giữ hoá đơn hay ảnh chụp không. Có giấy tờ gốc thì lần ngược được; không có thì coi như mua bằng mắt mình.
Và định giá theo đúng tình trạng đó — món không rõ lai lịch thì giá phải thấp hơn hẳn món có đường lần. Người bán sòng phẳng sẽ hiểu điều này chứ không phật ý.
Ba điều gọn lại
Một. Tẩm chỉ là một trong bốn kiểu: còn ghép, nhuộm và làm nặng — và chúng thường đi cùng nhau.
Hai. Nhìn chỗ nối và mặt cắt dưới ánh sáng chếch; xem bề mặt ở góc khuất để biết có thớ gỗ hay là bột ép; và cả loạt món giống hệt nhau là dấu hiệu rõ.
Ba. Ghép và ép là cách làm bình thường của nghề — vấn đề nằm ở chỗ mô tả sai, không ở kỹ thuật. Nên hỏi "cái này làm thế nào" thay vì hỏi "có thật không".